जगभरातल्या निसर्गप्रेमींसाठी प्रेरणास्रोत ठरलेला आणि जंगलात आयुष्य व्यतीत केलेला देरसू उझाला!!

उसुरियाच्या तैगा जंगलात रात्रीच्या वेळी विश्रांतीसाठी त्याच्या पलटणीने एका ठिकाणी मुक्काम ठोकला आणि त्याच रात्री त्याची देरसू उझालाशी पहिली भेट झाली. त्याच्याशी झालेल्या गप्पांमधून व्लादिमिरला समजलं६ की तो एक गोल्डी म्हणजेच भटक्या जमातीचा मनुष्य आहे. त्यावेळी संपूर्ण रशियामध्ये या जमातीचे पाच हजारांपेक्षाही कमी लोक राहिलेले होते. देरसू स्वतः जंगलात राहणारा आणि शिकारीवर जगणारा भटका मनुष्य होता. त्याची बोलण्याची पद्धतही गमतीदार होती. "मी घर नाही... चालतो... शेकोटी, झोपडी नाही... सारखी शिकार'' अशा प्रकारच्या बोलण्यातून साधारण काहीसा अर्थबोध होत असे. व्लादिमिरच्या दृष्टीने अर्थातच ही गोष्ट फारशी महत्त्वाची नव्हती. त्यापेक्षाही आवर्जून दखल घ्याव्यात अशा अनेक गोष्टी या माणसाकडे होत्या. त्याच्या डोळ्यातला सच्चेपणा आणि आत्मविश्वास व्लादिमिरला भावला. जंगल हेच त्याचं सर्वकाही होतं. आपल्याजवळच्या रायफलने तो जंगलात शिकार करी आणि शिकारीत मारलेल्या प्राण्यांच्या बदल्यात चिनी व्यापाऱ्यांकडून बंदुकीचे छर्रे, तंबाखू, दारू इत्यादी मिळवी. बाह्य जगाशी संबंध म्हणाल तर हा एवढाच. अशा या देरसूला व्लादिमिरने उसुरियाच्या मोहिमेसाठी मदत करण्याची विनंती केली. मोहिमेसाठी त्याचा गाईड म्हणून काम करण्याचं देरसूने मान्य केलं आणि मैत्रीच्या एका नव्या अध्यायाला सुरुवात झाली. तो केवळ गाईड न राहता सगळ्या पलटणीचा मित्र बनला. त्याचं जंगलाविषयीचं सखोल ज्ञान, इतरांचा विचार करण्याची प्रवृत्ती, परोपकारी वृत्ती, तीव्र निरीक्षणक्षमता, जंगलात राहूनही अंगी बाणवलेला सुसंस्कृतपणा, माणुसकी या गुणांमुळे त्याने अल्पावधीतच सगळ्यांची मनं जिंकली. या मोहिमेदरम्यान हांका नावाच्या एका तलावावर बर्फाचं वादळ आलं असताना केवळ देरसूमुळे व्लादिमिर सहीसलामत वाचू शकला. पुढील काही मोहिमांमध्येही देरसूने त्याची सोबत केली.

वाढत्या वयाबरोबर हळूहळू त्याची नजर कमजोर झाली. आपल्‍याला शिकार करायला आता त्रास होतो; एका दमात हरणं टिपता येत नाहीत, हे त्याच्या लक्षात आलं. परावलंबी होण्याच्या नुसत्या कल्पनेनेही त्याचा जीव कासावीस झाला. जंगल सोडून त्याच्या आयुष्यात दुसरं काहीच महत्त्वाचं नव्हतं. पण त्याची अवस्था बघता तो जंगलात कितपत आणि किती काळ तग धरू शकेल हीही शंकाच होती. त्यामुळे व्लादिमिरने त्याला आपल्याबरोबर आपल्या घरी- शहरात- येण्याची विनंती केली. तो कसाबसा तयार झाला, पण शहरात त्याचा चांगलाच भ्रमनिरास झाला. लाकूडतोड, शिकार यापैकी काहीही करायला शहरामध्ये बंदी होती. त्या वस्तीला मानवी कायद्याचं बंधन होतं. जगणं जंगलासारखं मनस्वी नव्हतं. त्यामुळे देरसू शहरात रमला नाही. लवकरच त्याला जंगलात परतायचे वेध लागले. त्याने व्लादिमिरकडे जंगलात परत जाण्यासाठी परवानगी मागितली. त्याचा जीव चार भिंतींमध्ये घुसमटत आहे हे व्लादिमिरच्याही लक्षात आलं होतं. त्यामुळे त्याने त्याला जाऊ दिलं. फक्त जाताना आपली आठवण म्हणून त्याने देरसूला एक नवीकोरी रायफल भेट दिली. पण या रायफलनेच त्याचा घात केला.

ती नवी कोरी रायफल चोरण्यासाठी आलेल्या चोरट्यांनी त्याचा वाटेतच खून केला. व्लादिमिरने शहर सोडताना देरसूला पोलिसांनी अडवू नये म्हणून त्याचं ओळखपत्र देरसूकडे दिलेलं होतं, त्याच्या आधारे पोलीस व्लादिमिरपर्यंत पोहोचून या खुनाची बातमी देऊ शकले. व्लादिमिरला मनोमन वाटत राहिलं, कदाचित तो शहरात आलाच नसता, तर त्याचा अशा प्रकारे मृत्यू झाला नसता. पण आता पश्चात्ताप करून फायदा नव्हता.

काही वर्षांनी व्लादिमिर अर्सेनिव्हने देरसू या आपल्या मित्रावर 'देरसू उझाला' हे पुस्तक लिहिलं. पुढे त्यावर अकिरा कुरोसावा या प्रख्यात दिग्दर्शकाने सिनेमाही काढला. देरसूच्या स्मरणार्थ आज रशियातल्या एका गावाला देरसू हे नाव देण्यात आलं आहे. याशिवाय अवकाशात आढळणाऱ्या लघुग्रहांच्या पट्ट्याला (ऍस्टरॉइड बेल्ट) '४१४२ देरसू उझाला' हे नाव दिलं गेलं आहे.

जंगलात राहणाऱ्यांना, आदिवासींना आजही शहरी लोक असंस्कृत मानतात. जगभरात सगळीकडे हे असंच आहे. पण म्हणून शहरी मनुष्य तरी सुसंस्कृत आहे का? हा कळीचा मुद्दा आहे. खरंतर पैसा, भौतिक सुखसोयी, शिक्षण सगळं असूनही तो भुकेला आहे, मनात असुरक्षिततेची भावना ठेवून जगत आहे आणि (कदाचित) सुसंस्कृत असला तरी समाधानी नाहीये. देरसूची गोष्ट डोळ्यांत अंजन घालते ती यामुळेच!

स्मिता जोगळेकर