जन्मत:च वेगळे झालेल्या या तिळ्यांच्या भेटीमुळे एक क्रूर प्रयोग उघडकीस आला. नक्की काय प्रकरण होते हे?

आपण फक्त एकसारख्या चेहऱ्याच्या व्यक्ती नसून जुळे भाऊ आहोत जे जेव्हा त्यांना समजले तेव्हा तर त्यांचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. लहानपणी दुरावलेल्या आणि मोठेपणी एकत्र आलेल्या या दोन जुळ्या भावांची फिल्मी गोष्ट लवकरच अनेक वर्तमानपत्रातूनही छापून आली.

ही गोष्ट तिसऱ्या डेव्हिडने वाचली तेव्हा त्याला हे कळून चुकले की या जुळ्या भावांशी आपलेही नाते आहे आणि आपण फक्त जुळे नसून तिळे आहोत. त्याने एडीच्या दत्तक आईला फोन करून सांगितले की मी त्यांचा तिसरा तिळा भाऊ आहे आणि लवकरच मी एडी आणि बॉबीला भेटण्यासाठी येतोय. तिघेही भाऊ एकमेकांना भेटून खूप खुश होते. तिघांनीही एकत्र राहण्यासाठी म्हणून फ्लॅट घेतला आणि ट्रीप्लेट्स नावांनी एक रेस्टॉरंटदेखील सुरु केले. तिघांचे आयुष्य एकमेकांच्या सोबतीने अगदी मजेत चालले होते. वेगवेगळ्या ठिकाणी आणि वेगवेगळ्या वातावरणात राहूनही त्यांचे सूर असे जुळले होते जणू काही तिघेही एकत्रच लहानाचे मोठे झाले आहेत.

बहुतेकदा चित्रपटात आपण पहिले आहे की सुरुवातीला एकमेकापासून दूर झालेले जुळे भाऊ किंवा बहिणी जेव्हा शेवटी एकत्र येतात आणि मग त्या चित्रपटाचा हॅप्पी दि एंडिंग होतो. पण वास्तवात सुख या तिन्ही जुळ्यांपासून खूप दूर होते किंवा कदाचित ते त्यांच्या नशिबी नव्हतेच. तिघेही एकत्र राहू लागले. पण सुरुवातीला जरी त्यांनी एकमेकांशी छान पटवून घेण्याचा प्रयत्न केला असला तरी त्यांचे आतापर्यंतचे आयुष्य हे वेगवेगळ्या वळणांवरून आले होते. त्यातील प्रत्येकाची आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती वेगवेगळी होती आणि याचा कुठे तरी त्यांना एकमेकांच्या वागण्यावर प्रभाव जाणवू लागला. त्यातील प्रत्येकाला असेच वाटू लागले की दुसरे दोघे आपल्याला एकटे पाडत आहेत.

तिघांच्यातही मतभेदाची ठिणगी पडली होती आणि अशातच एडी गॅलंडचे आपल्या दत्तक वडिलांशी काही तरी वाद झाले. या वादातून त्याने स्वतःचे आयुष्यच संपवून टाकले. उरलेल्या दोघांना हा धक्का पचवणे खूपच कठीण होते. आपण पुन्हा एकदा दूर होण्याची वेळ आली आहे हे त्या डेव्हिड आणि बॉबीने अचूक ओळखले आणि ते पुन्हा एकदा दूरदूर राहू लागले.

ही गोष्ट इथेच संपत नाही, तर इथून सुरु होते. ज्या वर्षी एडीने आत्महत्या केली त्याच वर्षी प्रसिद्ध पत्रकार लॉरेन्स राईट यांनी मानसशास्त्रावरील एक शोधनिबंध प्रकाशित केला. या शोधनिबंधाचा आणि या तिळ्या भावंडांचा खूप जवळचा संबंध होता. मानवी स्वभावात अनुवांशिक गुणांचा प्रभाव किती आणि त्याच्या भोवतालच्या वातावरणाचा प्रभाव किती, यावर मानाशास्त्रज्ञांचा एक समूह अभ्यास करत होता आणि या अभ्यासाचा भाग म्हणून लहानपणीच या तीन भावंडांना वेगळे करण्यात आले होते.

चित्रपटात दाखवतात त्याप्रमाणे कुठल्या तरी अगम्य परिस्थितीचा शिकार म्हणून हे तिघेही भाऊ वेगळे झाले नव्हते. त्यांना फक्त अभ्यास विषय म्हणून एकमेकांपासून वेगळे करण्यात आले होते. त्या तिघांनाही दत्तक देताना समाजातील तीन स्तरातील पालकांची निवड करण्यात आली होती. डेव्हिडला अत्यंत गरीब, कामगार कुटुंबात दत्तक देण्यात आले, एडीला त्याहून थोड्या श्रीमंत म्हणजे मध्यम वर्गीय कुटुंबात दत्तक देण्यात आले आणि बॉबीचे दत्तक आई-वडील एकदम सुखवस्तू किंवा उच्च-मध्यमवर्गीय कुटुंबातील होते. समाजातील आर्थिक स्तराचा मानवी स्वभावावर काय परिणाम होतो का हे यातून मानसशास्त्रज्ञांना जाणून घ्यायचे होते. तिघांना वेगवेगळ्या कुटुंबात दत्तक दिल्यानंतर अभ्यासाचा भाग म्हणून “रुटीन स्टडी”च्या नावाखाली वेळोवेळी त्यांची प्रगतीही तपासण्यात आली. आपल्यावर एक प्रयोग सुरु आहे याची कल्पना ना या तिळ्यांना होती ना त्यांच्या दत्तक पालकांना!

हा शोधनिबंध प्रकाशित झाल्यानंतर बॉबी आणि डेव्हिडला तर आणखीनच धक्का बसला. फक्त एका मानसशास्त्रीय प्रयोगासाठी म्हणून आपल्या आयुष्याचा अशा पद्धतीने वापर करण्यात आला हे सत्य त्यांना खूपच बोचत होते. दोघांनाही याचा खूप राग आला होता. परिस्थितीपुढे दोघेही हतबल झाले होते. आपल्या आयुष्याचा हा उद्देश पाहून दोघेही हादरून गेले होते.
टीम वार्डले याने २०१८ मध्ये “थ्री आयडेंटिकल स्ट्रेंजर्स” नावाने एक डॉक्युमेंटरी प्रदर्शित केली. ज्यात या तिघांच्याही मानसिक परिस्थितीचे आणि त्यांच्या नैराश्याचे चित्रण करण्यात आले आहे.
एखाद्या अंकगणितशास्त्रातील संख्येप्रमाणे किंवा पदार्थविज्ञानातील एखाद्या मूलद्रव्याप्रमाणे त्यांना वापरले गेले ही जाणीवच भयानक होती. विशेष म्हणजे जेव्हा शोधनिबंध प्रकाशित झाला तेव्हा त्यांचा उल्लेख सब्जेक्ट असा करण्यात आला होता. मानवीमनाचा अभ्यास करणाऱ्या या शास्त्रात एखादी व्यक्ती म्हणजे फक्त एक सब्जेक्ट कशी काय असू शकते? हा प्रश्न डेव्हिड आणि बॉबीला हैराण करणारा होता. त्यांचा अभ्यास झाला असला तरी बॉबी आणि डेव्हिडचे मात्र आयुष्यच पणाला लावले गेले होते.

एकीकडे खूप वर्षांनी भेटलेल्या भावाचे आकस्मिक जाणे आणि एकीकडे आयुष्याची प्रयोगशाळा झालेली असताना या दोघांनी स्वतःला यातून कसे सावरले असेल याची आपल्याला कल्पनाही करणे अशक्य आहे.

मेघश्री श्रेष्ठी