पराक्रमी आणि युद्धनीती पारंगत लढवय्यी : लोझेन अपाचे!!

लिस्टिकल
पराक्रमी आणि युद्धनीती पारंगत लढवय्यी : लोझेन अपाचे!!

भटक्या जमाती आणि स्थिरस्थावर आयुष्य जगणारे प्रगतशील नागरिक या दोन घटकांमध्ये पूर्वापार काळापासून मतभेद चालत आलेले आहेत. आपापले प्रदेश सुरक्षित आणि अबाधित ठेवण्यासाठी या दोन घटकांमध्ये युद्धही होत असत. अमेरिकेतली अपाचे नावाची एक भटकी जमात आणि अमेरिकन नागरिक यांच्यातही वारंवार अशाप्रकारची युद्धे होत असत. चीरीकावा अपाचे नावाची एक अशीच लढवय्यी जमात आहे. ही जमात अमेरिका आणि मेक्सिको परिसरातील सर्वात जुनी स्थानिक जमात होती असे समजले जाते. या अपाचे लोकांत आणि अमेरिकन यांच्यात वारंवार लढाया होत असत.

अपाचे जमातीचे लोक भटके असल्याने त्यांना युद्ध कला शिकणे आणि लढाई करणे भागच होते. इतर ठिकाणच्या संस्कृतीप्रमाणे इथेही पुरुष युद्ध, गुरे राखणे, भटकंती करण्यात वेळ घालवत तर या जमातीतील स्त्रिया मुलांचे पालनपोषण आणि घराची देखरेख करत असत.

अशा या रानटी जमातीत १९ व्या शतकात लोझेन नावाच्या एका लढवय्यी, कणखर आणि अलौकिक शक्तींनी युक्त अशा मुलीचा जन्म झाला. लोझेन लहानपणापासूनच घरकाम आणि स्त्रियांची इतर परंपरागत कामे शिकण्यापेक्षा युद्धकला शिकणे, घरातील मोठ्या पुरुषांसोबत भटकंतीवर जाणे आणि घोडेस्वारी करणे, शत्रूचे पशुधन चोरणे यातच जास्त रस घेत असे. वयाच्या विसाव्या वर्षापर्यंत लोझेन इतकी पारंगत झाली की तिला तिचा भाऊ व्हिक्टोरिओला त्याच्या कामात मदत करू लागली. लोझेनला शत्रूच्या पुढील हालचालींचा अंदाज येत असे तिच्या या आंतरदृष्टीचा फायदा घेत तिच्या सल्ल्यानुसारच अपाचे लोक आपली रणनीती आखत असत. याशिवाय लोझेनकडे वैद्यकीय ज्ञानही होते त्यामुळे तिच्या समुदायात तिला फारच मानसन्मान मिळत असे.

प्रत्यक्ष युद्ध करण्यापासून ते युद्धाची रणनीती आखण्यापर्यंत प्रत्येक कामात तिचा सल्ला महत्वाचा मनाला जाई, म्हणूनच लोझेन म्हणजे भाऊ व्हिक्टोरिओचा उजवा हात आहे असे म्हटले जात असे. आपल्या समुदायाच्या रक्षणासाठी आणि त्याच्या सुरक्षिततेसाठी लोझेन काहीही करण्यास तयार असे. खरे तर लोझेन हे अपाचे समुदायाच्या सैन्यातील एक पद आहे. शत्रूच्या सैन्यातील घोड्यांची चोरी करणाऱ्या सैनिकास लोझेन म्हटले जाई. अशा प्रकारे घोड्यांची चोरी करण्यात लोझेन पारंगत झाल्याने तिला हे नाव मिळाले. हे नाव तिला इतके चिकटून राहिले की काळाच्या ओघात तिचे खरे नाव मागेच पडले. लोझेनचे खरे नाव काय होते याची नोंद आजही कुठे आढळत नाही.

लोझेनप्रमाणेच तिला जॉन ऑफ आर्क ऑफ अपाचे अशीही एक बिरुदावली देण्यात आली होती. कारण जॉन ऑफ आर्क प्रमाणेच लोझेनदेखील शत्रूच्या हालचालींचा अचूक अंदाज बांधत असे. तिच्या अंदाजानुसार जर रणनीती आखली तर पराभवाची शक्यताच नसे. अतिशय कणखर व्यक्तिमत्व, शूर, पराक्रमी आणि तितकीच धोरणी असणाऱ्या लोझेनसाठी तिच्या समुदायातील लोकं हीच तिच्यासाठी प्रेरणास्थान होती. आपल्या लोकांसाठी ती काहीही करण्यास सज्ज असे.

शत्रूवर हल्ला करण्यापूर्वी लोझेन आपल्या उसेन देवतेची प्रार्थना करत असे. अपाचे समुदायातील लोकांसाठी उसेन देवता म्हणजे जगातील सर्वोच्च शक्ती असल्याचे मानले जाते. या जमातीवर अमेरिकन सैन्याकडून कायम हल्ले होत असत. या हल्ल्यांपासून स्वतःचा बचाव करत तर कधी शत्रूला तसेच सडेतोड उत्तर देत या समुदायाचे लोक इतस्तत: भटकत असत. अशी भटकंती करताना या लोकांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागे. अस्थिर आयुष्यामुळे यांना कुठल्याच गोष्टीचा भरवसा वाटत नसे. एकदा तर वाळवंटातून जात असताना मध्येच लोझेनला बाळंतकळा सुरु झाल्या. एकीकडे अमेरिकन सैन्य त्यांचा पाठलाग करत होते त्यांच्यापासून सुटका करून घेण्यासाठी हे लोक दूर अंतरावर जाण्याचा प्रयत्न कर असतानाच एका वाळवंटात लोझेनवर ही वेळ आली. लोझेनने बाळाला जन्म दिला आणि आपल्या समुदायातील लोकांसह ती सॅन कॅर्लोस रिझर्वेशनमध्ये घुसली. याठिकाणी त्याना अफाट अडचणींना तोंड द्यावे लागले कारण, हे ठिकाण इतके अडचणीचे होते की याला नरकातील चाळीस एकर जागा असे संबोधले जाते. याकाळात लोझेनच्या समुदायातील अनेक लोक मृत्युमुखी पडले. अमेरिकन आणि मेक्सिकन सैन्याने आजूबाजूच्या बहुतांश प्रदेशावर कब्जा मिळवला होता त्यामुळे त्या नरकासमान जागेवर लपून राहण्याशिवाय अपाचे समुदायाकडे दुसरा पर्याय देखील नव्हता.

जीरोनिमो या अपाचे नेत्यासोबत तिने सहा वर्षे घालवली. अमेरिकन सैनिकांच्या हल्ल्यांना उत्तर देता देता आता त्यांची पुरेवाट झाली होती. १८८५ साली तिने अमेरिकन सैनिकांसमोर शरणागती पत्करली. १८८७ मध्ये क्षयरोगामुळे तिचे निधन झाले असे म्हटले जाते.

लोझेनची चिवट झुंज देण्याची क्षमता आणि तिची आंतरिक दृष्टी या गोष्टींमुळे ती अपाचे समुदायासाठीच नाही, तर संपूर्ण अमेरिकन इतिहासातीलच एक विशेष व्यक्ती आहे. पण या झुंझार, धूर्त आणि दूरदृष्टीच्या लढवय्यीचा अमेरिकन इतिहासाने म्हणावी तशी दखल घेतलेली नाही.

घोडेस्वारी, निशाणेबाजी, युद्धनीती आखण्यात पारंगत असलेल्या या लढवय्यीच्या इतिहासापासून आपल्यालाही हार न मानता परिस्थितीशी दोन हात करण्याची प्रेरणा मिळते.

मेघश्री श्रेष्ठी