रशियाचा पृथ्वीच्या केंद्रापर्यंत पोचण्यासाठी १२ किमी खोल खड्डा!! हाती काय लागलं? प्रोजेक्ट बंद का पडला?

लिस्टिकल
रशियाचा पृथ्वीच्या केंद्रापर्यंत पोचण्यासाठी १२ किमी खोल खड्डा!! हाती काय लागलं? प्रोजेक्ट बंद का पडला?

दुसरे महायुद्ध संपले. वरकरणी त्याला पूर्णविराम मिळाला. पण रशिया आणि अमेरिका यांच्यातील शीतयुद्ध संपले नव्हते. एकमेकांना शह देण्यासाठी या दोन्ही देशांनी हरेक क्षेत्रात इर्षा केली. सोव्हिएतने स्फुटनिक उपग्रह अवकाशात सोडल्यानंतर लगेचच अमेरिकेनेही अवकाश मोहिमेची तयारी केली. अवकाश संशोधन असे गोंडस नाव देण्यात आले असले तरी अवकाशातून रशिया आपल्या देशावर नजर तर ठेवून नाही ना याचा शोध घेण्यासाठीच अमेरिकेने अवकाश मोहिमा आखल्या असे म्हटले जाते. अंतराळ मोहिमेपासून ते अण्वस्त्रांचा ताफा बनवण्यापर्यंत दोन्ही देश एकमेकांशी इर्षा करण्यात तसूभरही कमी पडत नव्हते.

अशातच सोव्हिएतने भूगार्भाचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी म्हणून पृथ्वीच्या पृष्ट्भागापासून तिच्या केंद्रबिंदूपर्यंत एक खड्डा खणण्याचे ठरवले. अवकाशाचे रहस्य तर उलगडत होतेच, पण पृथ्वीच्या पोटात काय आहे, याचे कुतूहल शास्त्रज्ञांना स्वस्थ बसू देत नव्हते. म्हणूनच रशिया आणि नॉर्वेच्या सीमेवरील एक दुर्गम ठिकाण निवडून तिथून पृथ्वीच्या पोटात शिरण्यासाठी मार्ग बनवण्याचे ठरवण्यात आले. २४ मे १९७० रोजी पासून या मोहिमेचा शुभारंभ झाला. अक्षरश: अब्जावधी रुपयांचा चुराडा करून पृथ्वीच्या पोटात १२ किमी लांबीचा खड्डा खोदण्यात आला. जसजसे आत जाईल तसतसे पृथ्वीचे थर समजत गेले. लाखो वर्षांच्या इतिहासाचे एकेक पदर उलगडत गेले. लाखो वर्षापूर्वीपासून या पृथ्वीमाईने आपल्या पोटात काय काय साठवून ठेवले आहे हेही उलगडत गेले. सोने, तांबे आणि निकेलचे साठेही सापडले. या खणण्याचा काहीच फायदा झाला नाही असे नाही, पण ठोस असे काहीच हाती लागले नाही. शेवटी १२ किमी अंतरावर पृथ्वीचे तापमान १८००डिग्रीच्याही पुढे गेल्यानंतर आणखी खोल खणणे अशक्य झाले. या तापमानावर कोणतेच तंत्रज्ञान काम करत नव्हते. त्यामुळे शेवटी १९९२ मध्ये हा प्रकल्प बंद करण्यात आला.

हा प्रकल्प बंद पडण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे सोव्हिएतचा पाडाव झाला होता आणि रशियाने या प्रकल्पासाठी लागणारा निधी बंद केला. आजही कोला पेनिन्सुला परिसरात हा खोल खड्डा आढळून येतो. जेव्हा खड्डा खोदण्याचे काम बंद करण्यात आले तेव्हाच हा खड्डा बुजवून त्यावर नटबोल्ट लावलेले एक झाकणही कायमचे फिट करण्यात आले आहे. इतकी खबरदारी घेतली गेली असली तरी आजही या परिसरात कुणालाही विनापरवानगी प्रवेश करता येत नाही. सामान्य लोकांसाठी तर हे क्षेत्र निषिद्धच आहे.

हा खड्डा कोला सुपरडीप बोअरहोल नावाने ओळखला जातो. माउंट एव्हरेस्ट आणि माउंट फ्युजी हे जगातील दोन मोठे पर्वत एकमेकांवर ठेवल्यानंतर त्यांची जितकी उंची होईल तितकी या खड्ड्याची खोली आहे आणि याची रुंदी फक्त आपल्या जेवणाच्या ताटाएवढी आहे. काहींसाठी हा बोअरहोल असला तरी काहीजण याला ‘एंट्रन्स टू हेल’ म्हणजे ‘नरकाचे प्रवेशद्वार’ असे म्हणतात.

रशियाच्या या महत्वाकांक्षी प्रकल्पाबद्दल ऐकल्यानंतर अमेरिकेने इथेही इर्षा सोडली नाही. त्यांनी पॅसिफिक समुद्राच्या तळातून भूगर्भात जाण्याचे ठरवले. यासाठी त्यांनी जय्यत तयारी केली अमेरिकेने आपल्या या प्रकल्पाला प्रोजेक्ट मोहोल असे नाव दिले. पण अमेरिकेचा हा प्रकल्प तडीस गेलाच नाही. अयोग्य नियोजन, पैशाची कमतरता ही तर करणे होतीच. पण अमेरिकेन शास्त्रज्ञांच्या एका गटानेच असा काही प्रकल्प करण्यास विरोध केला. या सर्व कारणामुळे अमेरिकेचा हा प्रकल्प फार पुढे जाऊ शकला नाही तो लवकरच बारगळला गेला.

आता आपण वळूया रशियाच्या या बोअरहोल प्रोजेक्टकडे. इतक्या मोठ्या खोलीचा हा खड्डा खोदताना पृथ्वीच्या आतील आवरणाबद्दल काही सूक्ष्मजीवांच्या अवशेषांची माहिती सापडली, तसेच एक मोठा खडक स्फोटकांनी फोडल्यानंतर त्या खडकाच्या खाली गुहेचा एक दरवाजा सापडला असे म्हटले जाते. या दरवाजातून चित्रविचित्र आवाज येत होते. मायक्रोफोनद्वारे हा आवाज रेकॉर्ड करण्यात आला. काहींच्या मते ही गुहा म्हणजेच नरक आहे आणि त्याच्याआतून त्रस्त आत्म्यांचे विव्हळणे ऐकू येत होते अशीही वदंता उठली होती. अर्थात याबद्दल तशी काही खात्रीशीर माहिती पुढे आली नाही. म्हणूनच तर काहींसाठी हा बोअरहोल म्हणजे नरकाचे प्रवेशद्वार आहे.

इतका खोल खड्डा खणूनही शास्त्रज्ञ पृथ्वीच्या केंद्रकाच्या जवळही पोहोचू शकले नाहीत. पृथ्वी ही जर एक अंडे आहे असे मानले तर शास्त्रज्ञ फक्त वरच्या कवचाचा काही भाग खरडून काढण्यात यशस्वी झाले असेच मानले पाहिजे. अवकाशात भराऱ्या मारणं सोपं असलं तरी पृथ्वीच्या आत जाणे तितकेसे सोपे नाही असे दिसते.
आधीच जिथे तिथे बोअरवेलसाठी, कुठे खनिजे मिळवण्यासाठी, कुठे विहिरी बांधण्यासाठी आपण खोल खोल खड्डे खणतच असतो. अशात संशोधनासाठी म्हणून असो किंवा एकमेकांवर कुरघोडी करण्यासाठी म्हणून पृथ्वीच्या पोटात असे खड्डे खोदण्याचे हे काम योग्य आहे असे तुम्हाला वाटते का?

मेघश्री श्रेष्ठी