झेब्राच्या पांढऱ्या अंगावर काळे पट्टे असतात की काळ्यावर पांढरे? या पट्ट्यांमुळे त्यांना फायदा काय होतो?

झेब्राचा रंग मेलानोसाइट्स नावाच्या पेशींमुळे ठरला जातो. हे मेलानोसाइट्स मेलेनिन नावाचे रंगद्रव्य तयार करतात. हे रंगद्रव्य झेब्राचे केस आणि त्वचेचा रंग ठरवतात. जेव्हा झेब्राच्या अंगावरची फर वाढते तेव्हा त्याच्या फॉलिकल्समधील मेलानोसाइट्स त्यांच्या शरीरावर कुठे आहे त्यानुसार पट्ट्याचा रंग हलका किंवा गडद ठरतो. म्हणजे जिथे मेलॅनिन जास्त प्रमाणात असते तिथे काळा रंग तयार होतो, तर जिथे कमी प्रमाणात किंवा अजिबात नाहीये तिथे पांढरा रंगाचे पट्टे तयार होतात. सामान्यतः या पेशी काळ्या रंगाचे केस तयार करतात. नंतर मेलेनिनच्या प्रमाणानुसार रंग ठरतात.

झेब्राला या पट्टयांचा उपयोग अनेक प्रकारे होतो. सिंहासारख्या शिकाऱ्यापासून आपला बचाव करताना ते पळतात तेव्हा ते दिशा बदलतात आणि एक प्रकारचा ‘नयन-भ्रम’ किंवा ऑप्टिकल इल्युशन निर्माण करतात. यामुळे सिहासारख्या शिकाऱ्यांना भक्ष्य पडकणे कठीण होऊन बसते. दुसरा उपयोग म्हणजे माशा काळे-पांढरे पट्टे असलेल्या जागेवर घोंघावतात, पण बसत नाहीत. काळ्या व पांढऱ्या भागावरून वेगवेगळ्या प्रमाणात प्रकाश परावर्तीत होत असतो. त्यामुळे या माशांना एक प्रकारचा नयन भ्रम जाणवतो. त्यामुळे या माशा पट्टेदार झेब्रांना चावत नाहीत. तसेच शरीराचे तपमान सामान्य ठेवण्यासाठीही या पट्ट्याचा उपयोग होतो. काळा पट्टा जास्त उष्णता शोषून घेतो तर पांढरा रंगामुळे उष्णता परावर्तित होऊन थंडावा मिळतो.

प्रत्येक प्राणी बनवताना निसर्गाने त्याच्या सुरक्षेची काळजी घेतली आहे हेच यातून दिसून येते.

शीतल दरंदळे