ब्राऊन पेपर बॅग, कंगवा... अमेरिकेत काळ्यांना वेगळं काढण्यासाठी या साधनांचा कसा वापर केला जायचा??

अमेरिकेत ब्राऊन पेपर बॅग टेस्ट या चाचणीचा वापर विशिष्ट कार्यक्रमासाठी लोकांना प्रवेश देताना व्हायचा. कोणाला आत जाऊ द्यायचं आणि कुणाला बाहेर काढायचं, हे या चाचणीद्वारे ठरवलं जायचं. त्यासाठी एक ब्राउन पेपरची पिशवी वापरली जायची. आलेल्या लोकांच्या त्वचेचा रंग या पिशवीच्या रंगाशी जुळवून पाहायचा. ज्यांचा रंग या पिशवीपेक्षाही डार्क असेल त्यांना बाहेरचा रस्ता दाखवायचा. पिशवीपेक्षा फिकट रंग असलेले त्यामानाने नशीबवान. त्यांना प्रवेश मिळायचा. आणि गंमत म्हणजे हे सगळं कृष्णवर्णीय लोकांच्या संस्था, चर्चेस या ठिकाणीही चालायचं. त्यावेळी अमेरिकेत 'कॉपर कलर्ड गल्स' नावाचा एक डान्स क्लब होता. मुख्यतः गोऱ्यांसाठी असलेल्या या क्लबचं सदस्यत्व घेण्यासाठीही ही चाचणी वापरली जायची.

ही चाचणी कशी घेतली जायची?

तर जिथे एखादा कार्यक्रम असेल तिथे दारावर एक ब्राउन पेपरची पिशवी चिकटवून ठेवलेली असायची. येणाऱ्या प्रत्येकाच्या त्वचेचा रंग या पिशवी बरोबर पडताळून पाहिला जायचा. यापेक्षा त्वचेचा रंग गडद असेल तर त्याला प्रवेश नाकारला जायचा.
सन २००० च्या सुरुवातीला ऑड्रे एलिसा केअर नावाच्या महिलेने या परंपरेवर संशोधन करायला सुरुवात केली. तिने त्यासाठी अमेरिकेतल्या लुईझियाना या राज्याची निवड केली. हे राज्य मेक्सिकोच्या आखातालगत आहे आणि अमेरिकन, आफ्रिकन, फ्रेंच अशा विविध संस्कृतींची इथे सरमिसळ झाली आहे. एलिसाने तिचा सर्व्हे सुरू केल्यावर लुईझियानामध्ये त्या काळी घडलेल्या किश्श्यांचं एक दालनच जगासमोर खुलं झालं. एका दुकानदाराने तिला एक किस्सा सांगितला. त्याच्या मते, ही ब्राऊन पेपर बॅग पार्टीपूर्वी अतिशय सामान्य गोष्ट होती. यजमानांनी दारात तपकिरी कागदाची पिशवी लावली की जास्त गडद त्वचा असलेल्यांना प्रवेशबंदी असायची. हे त्या काळच्या व्यवस्थेनेही स्वीकारलं होतं.

ब्राऊन पेपर बॅग टेस्टमागील संकल्पना गुलामगिरीच्या सुरुवातीच्या काळात उदयाला आली. परिणामी विसाव्या शतकात आपोआपच गोऱ्या रंगाला, परिणामी गोऱ्या लोकांना, काळ्यांपेक्षा जास्त महत्त्व प्राप्त झालं. त्या काळात एक नियम अस्तित्वात होता. त्याला म्हणत वन ड्रॉप रूल. त्याचा अर्थ असा, की आफ्रिकन वंशाच्या रक्ताचा एक थेंब जरी एखाद्या व्यक्तीच्या शरीरात असेल तरी तिला काळं समजलं जाई. व्यवहारात मात्र लुईझियानामध्ये काळे लोक फक्त काळे नव्हते. त्यांच्या त्वचेच्या अनेक छटा होत्या, ज्यानुसार त्यांचा सामाजिक दर्जा ठरवला जायचा.

लुईझियानामध्ये प्राचीन काळी समाजाची तीन वर्गांमध्ये विभागणी केलेली होती. गोऱ्या लोकांकडे सत्तेचं केंद्रीकरण झालेलं होतं. कृष्णवर्णीय जनतेला सत्तेतून बाहेर काढण्यात आलं होतं. त्या काळात आणखी एक तिसरा गटही अस्तित्वात होता. तो म्हणजे मुक्त द्विवंशीय लोकांचा. या मिश्र वंशाच्या लोकांनाही कधी बरोबरीच्या दर्जाने वागवलं गेलं नाही. फक्त गुलामांपेक्षा यांचा दर्जा जरा वरचा होता.

या मुक्त कृष्णवर्णीय स्त्रियांनी श्रीमंत गोऱ्या लोकांशी विवाह केले. अशा विवाहांना कायद्याने बंदी असतानाही समाजाने कृष्णवर्णीय लोकांपेक्षा या मुक्त कृष्णवर्णीयांना चांगलं वागवलं. ब्राऊन पेपर बॅग टेस्ट ही रंग विभाजनाचा वारसा बनली.

याच चाचणीसंदर्भातला अजून एक किस्सा सांगितला जातो. खरं तर अमेरीकेतील फिलाडेल्फिया शहरात राहणाऱ्या एका निवृत्त नागरिकाची ती आठवण आहे. फिलाडेल्फिया येथील एका चर्चशी संबंधित हा किस्सा आहे. त्या चर्चमध्ये जाताना दारात एक कंगवा अडकवलेला असायचा. जर तो कंगवा आत प्रवेश करणाऱ्या व्यक्तीच्या केसातून गेला नाही, तर त्याला तिथे प्रवेश नाही. याचं कारण काळ्यांचे केस बहुधा कुरळे असायचे. आत येणारी व्यक्ती गोरी आहे की काळी हे तपासण्यासाठी ही टेस्ट होती.

अमेरिकेमध्ये गोरे आणि काळे यांच्यात उघडउघड भेद करणारे काही नियमच होते. त्यांना जिम क्रो लॉज असे म्हणत. त्या नियमांनुसार पब्लिक पार्क्स, थिएटर्स, बस स्टॉप, शाळा व महाविद्यालये अशा सार्वजनिक ठिकाणी कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळ्या जागा राखून ठेवलेल्या असायच्या. त्यांना सर्वसामान्य गोऱ्या माणसाप्रमाणे हवं तेथे वावरण्याची मुभा नव्हती. अमेरिकेत काळे कसे नकोसे झाले आहेत हे दाखवणाऱ्या अनेक गोष्टी अस्तित्वात होत्या. पण त्याचा सगळ्यात जास्त परिणाम व्हायचा तो आफ्रिकन अमेरिकन मुलांवर. अगदी कोवळ्या वयापासून त्यांना या भेदभावाचा सामना करावा लागायचा. त्यातूनच गोरे म्हणजे चांगले आणि काळे म्हणजे वाईट अशी समजूत वाढीला लागत असे.
कल्पना करा, अगदी लहान वयात स्वतःबद्दल अशी नकारात्मक प्रतिमा बनलेल्या त्या मुलांचं आयुष्य कसं असेल...

आज अशा चाचण्या रूढार्थाने अस्तित्वात नाहीत. पण म्हणून वर्णभेदाची दरीही पूर्णपणे बुजलेली नाही. माणूस प्रगत झाला आहे पण त्याच्या जाणिवा प्रगल्भ झालेल्या नाहीत, हे दाखवायला याहून वेगळ्या उदाहरणाची गरज नाही. तुम्हाला काय वाटतं?

स्मिता जोगळेकर