विनायकी, गणेशीनी किंवा गजानिनी या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या गणेशाच्या स्त्री रुपाबद्दल आज फारशी माहिती उपलब्ध नाही. पुराणात किंवा प्राचीन ग्रंथात विनायकीचा फारसा महत्वपूर्ण उल्लेख आढळत नाही. गणेशचतुर्थी निमित्त आज आपण या प्राचीन देवतेबद्दल थोडी रोचक माहिती जाणून आहोत.
आपण जर स्वतंत्र देवता म्हणून या देवतेकडे बघितलं तर तिला खरं तर नावच नाही. विनायकी किंवा गणेशाचं स्त्री रूप हीच या देवतेची ओळख मानली जाते. असं म्हणतात की विनायकी ही ६४ योगिनींपैकी किंवा सप्तमातृकांपैकी एक आहे. काही अभ्यासकांचा असाही दावा आहे की विनायकी देवी ही पार्वती देवींची सहकारी ‘मालिनी’ आहे.
‘बालाजी मुंडकुर’ यांनी त्यांच्या शोधनिबंधात म्हटलंय की विनायकीचा मत्स्य पुराणात उल्लेख येतो. तिथे ती शिवाच्या २०० रूपांपैकी एक दाखवली आहे. मत्स्य पुराणा सोबतच विष्णू धर्मोत्तर पुराणात देवींच्या यादीत विनायकी देवीला सामील केलेलं आढळतं. याखेरीज विनायकी देवी म्हणजेच गणेशाचं स्त्री रूप किंवा ‘शक्ती’ हे सिद्ध करणारी एक दंतकथा सुद्धा प्रसिद्ध आहे. देवदत्त पटनायक यांनी ही दंतकथा सांगितली आहे ती अशी :
अंधकासुर नावाचा राक्षस होता. त्याला ब्रह्मदेवाच्या वराने आपल्या जमिनीवर पडणार्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबापासून एकेक असुर निर्माण होईल अशी शक्ती प्राप्त होती. अंधकासुराला देवी पार्वतीशी विवाह करायचा होता. अंधकासुराने पार्वती देवींना जोरजबरदस्तीने मिळवण्याचा प्रयत्न केला. पार्वती देवींनी भगवान शिवाला मदतीस बोलावलं. शिवाने अंधकाचा वध केला पण त्यामुळे झालं असं की अंधकाचं रक्त जमिनीवर सांडलं आणि आणखी एक अंधकासुर तयार झाला. अंधकाला मारण्याचा एकच उपाय होता तो म्हणजे त्याच्या रक्ताचा एकही थेंब जमिनीवर सांडला नाही पाहिजे. मग पार्वती देवींनी विविध शक्तींना मदतीला बोलावलं. विष्णूची शक्ती वैष्णवी, इंद्राची शक्ती इंद्राणी अशा विविध शक्ती धावून आल्या. त्याबरोबरच गणेशाची शक्ती सुद्धा आली. तीच ‘विनायकी’ किंवा ‘गणेशीनी’. या शक्तींनी मिळून अंधकाचं रक्त जमिनीवर सांडण्याआधीच ते पिऊन टाकलं. अशा प्रकारे शेवटी अंधकासुर मेला.
या दंतकथेवर आधारित मुंबई येथल्या घारापुरी लेण्यातले हे शिल्प. या शिल्पात भगवान शिवाच्या हाती रक्त जमा करण्यासाठी वाडगा दाखवण्यात आलाय. असं म्हणतात की शिवाने ऋषींना त्रास देणाऱ्या गजासुराला मारून त्याचे कातडे अंधकासुराच्या वधाच्यावेळी स्वतः भोवती गुंडाळले होते. हे चामड्याचे आच्छादन सुद्धा या शिल्पात आपण पाहू शकतो.
महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, राजस्थान भागातल्या प्राचीन मंदिरात विनायकी देवतेचं शिल्प आढळून येतं. ही देवता लुप्त कशी झाली किंवा तिच्याबद्दल एवढं कमी का लिहिलं गेलं हा शोधाचा मुद्दा आहे.
आता आपण बघूया भारतात विनायकीचे प्राचीन अवशेष कुठे सापडले आहेत ते....
